قطعه شویی وسایل مکانیکی، صنعتی و برخی تجهیزات الکتریکی یکی از نیازهای دائمی بسیاری از کارخانه‌ها و کارگاه‌ها است. قطعات در هنگام کار یا در مراحل مختلف تولید ممکن است به روغن، گریس، گردوغبار، دوده، رسوبات و سایر آلودگی‌ها آلوده شوند و برای ادامه کار یا ورود به مرحله بعدی تولید نیاز به تمیزکاری داشته باشند.
به همین دلیل در صنایع مختلف این سوالات مطرح می‌شود:
- قطعه شویی چیست؟
- روش‌های قطعه شویی کدامند؟
- قطعه شویی با بخار چگونه انجام می‌شود؟
- بهترین روش برای شستشوی قطعات صنعتی و قطعات خودرو چیست؟
- برای چربی‌زدایی قطعات مکانیکی و صنعتی از چه روشی می‌توان استفاده کرد؟
در این مطلب روش‌های مختلف قطعه شویی و به‌خصوص قطعه شویی با بخار را بررسی می‌کنیم.
قطعه شویی چیست؟
به فرآیند تمیز کردن قطعات و تجهیزات برای حذف آلودگی‌هایی مانند روغن، گریس، چربی، گردوغبار، دوده، رسوبات و سایر مواد ناخواسته، قطعه شویی گفته می‌شود.
قطعه شویی می‌تواند برای انواع قطعات صنعتی، مکانیکی و خودرویی مورد استفاده قرار گیرد. از جمله:
- قطعات مکانیکی
- قطعات و اجزای موتور
- سیلندرها
- اگزوز خودرو
- پیچ و مهره و بولت‌ها
- فیلترها
- برخی قطعات و تجهیزات الکتریکی
- قطعات خطوط تولید
- قسمت‌های مختلف ماشین‌آلات صنعتی
- قطعاتی که به روغن و گریس آلوده شده‌اند
تمیز بودن قطعات علاوه بر ظاهر، در بسیاری از موارد برای عملکرد صحیح، تعمیر و نگهداری، بازرسی، مونتاژ و آماده‌سازی قطعات برای رنگ‌آمیزی اهمیت دارد.
تمیزکردن گریس روی بدنه خودرو با بخار
روش‌های مختلف قطعه شویی
برای تمیز کردن قطعات صنعتی روش‌های مختلفی وجود دارد و انتخاب روش مناسب به جنس قطعه، نوع آلودگی، میزان آلودگی، ابعاد قطعه و حساسیت آن بستگی دارد.
از روش‌های رایج می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- قطعه شویی سنتی
- شستشو با واترجت یا آب پرفشار
- دستگاه قطعه شویی
- شستشو به روش غوطه‌وری
- قطعه شویی التراسونیک
- قطعه شویی با بخار
قطعه شویی به روش سنتی
در روش سنتی، قطعات معمولاً با استفاده از فرچه، برس و مواد شوینده یا حلال‌های مناسب تمیز می‌شوند.
فرچه فلزی می‌تواند برای جدا کردن برخی آلودگی‌های چسبیده مورد استفاده قرار گیرد، اما در بعضی قطعات ممکن است باعث ایجاد خط و خش یا آسیب به سطح شود.
در گذشته برای چربی‌زدایی برخی قطعات از موادی مانند گازوئیل نیز استفاده می‌شده است. استفاده از مواد نفتی و شوینده‌ها علاوه بر مسائل ایمنی و زیست‌محیطی، برای قطعات دارای بخش‌های حساس یا الکترونیکی می‌تواند مشکل‌ساز باشد و باید با توجه به جنس قطعه و دستورالعمل سازنده انجام شود.
قطعه شویی با واترجت یا فشار آب قوی
شستشوی قطعات با آب پرفشار یکی از روش‌های رایج قطعه شویی است. در این روش، فشار آب باعث جدا شدن بخشی از آلودگی‌ها، گل، گردوغبار، چربی و مواد چسبیده به سطح قطعه می‌شود.
مزیت این روش، سرعت مناسب و قدرت مکانیکی آب برای جدا کردن آلودگی‌ها است؛ اما یکی از مشکلات آن باقی ماندن رطوبت روی قطعات است.
در قطعات فلزی، اگر خشک کردن به‌درستی انجام نشود، رطوبت باقی‌مانده می‌تواند در طول زمان احتمال خوردگی و زنگ‌زدگی را افزایش دهد.
همچنین استفاده از آب پرفشار برای قطعات دارای بخش‌های الکتریکی و الکترونیکی نیازمند دقت زیادی است، زیرا نفوذ آب می‌تواند به تجهیزات حساس آسیب وارد کند.
قطعه شویی به وسیله دستگاه قطعه شویی
دستگاه‌های قطعه شویی با روش‌های مختلف برای تمیز کردن قطعات صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
قطعاتی مانند تسمه، بلبرینگ، مهره، کلاچ، دستگیره، لاستیک دور در، پیچ و مهره و بسیاری از قطعات مکانیکی را می‌توان با تجهیزات مناسب شستشو داد.
در برخی دستگاه‌های قطعه شویی، قطعات داخل محفظه قرار گرفته و با آب سرد یا گرم و مواد شوینده مناسب شسته می‌شوند.
در این روش ممکن است پس از شستشو رطوبت روی قطعات باقی بماند و برای خشک کردن آن‌ها به تجهیزات خشک‌کن نیاز باشد. همچنین در برخی تجهیزات، فشار یا نحوه قرارگیری قطعات باید به‌درستی تنظیم شود تا قطعات ظریف دچار خمیدگی یا آسیب نشوند.
قطعه شویی به روش غوطه‌وری
یکی دیگر از روش‌های قطعه شویی، شستشو به صورت غوطه‌وری یا Dip است.
این روش به‌خصوص در برخی خطوط تولید و آماده‌سازی قطعات پیش از رنگ‌آمیزی کاربرد دارد. قطعات در وان‌هایی حاوی آب و مواد شستشو قرار می‌گیرند و با عبور از مراحل مختلف، آلودگی‌های سطحی، چربی و در صورت نیاز زنگ‌زدگی از آن‌ها حذف می‌شود.
در یک سیستم غوطه‌وری ممکن است مراحلی مانند:
- آب گرم
- چربی‌گیری
- زنگ‌بری
- فسفاته‌کاری
- آبکشی
وجود داشته باشد.
هر مرحله به وان یا تجهیزات مخصوص خود نیاز دارد و ابعاد و تعداد وان‌ها بر اساس اندازه قطعات، جنس آن‌ها و ظرفیت تولید طراحی می‌شود.
در برخی خطوط، قطعات به وسیله سبد و جرثقیل سقفی از یک وان به وان دیگر منتقل می‌شوند و پس از پایان مراحل شستشو، برای خشک شدن وارد کوره خشک‌کن شده و سپس برای رنگ‌آمیزی آماده می‌شوند.
این روش برای کارخانه‌هایی که ظرفیت تولید مشخص و خط شستشوی ثابت دارند می‌تواند گزینه مناسبی باشد.
قطعه شویی به روش التراسونیک
در روش التراسونیک یا فراصوت، از امواج صوتی با فرکانس بالا برای تمیز کردن قطعات استفاده می‌شود.
این امواج در محلول شستشو باعث ایجاد حباب‌های بسیار ریز می‌شوند. تشکیل و فروپاشی این حباب‌ها که به پدیده کاویتاسیون مربوط است، می‌تواند به جدا شدن آلودگی‌هایی که به سطح قطعات چسبیده‌اند کمک کند.
التراسونیک برای برخی قطعات و آلودگی‌های خاص، از جمله چربی، گریس، کربن و رسوبات، کاربرد دارد و بسته به نوع قطعه و محلول مورد استفاده می‌تواند بدون نیاز به برس‌کاری مکانیکی انجام شود.
قطعه شویی با بخار
قطعه شویی با بخار یکی از روش‌های مؤثر برای تمیز کردن چربی، روغن، گریس و برخی آلودگی‌های چسبیده به قطعات صنعتی و مکانیکی است.
در این روش بخار داغ از طریق لنس یا نازل روی سطح قطعه اعمال می‌شود. حرارت بخار به نرم شدن و جدا شدن چربی‌ها و آلودگی‌های چسبیده کمک می‌کند و فشار خروجی نیز در جدا کردن آلودگی از سطح مؤثر است.
یکی از مزیت‌های مهم این روش، مصرف بسیار کمتر آب نسبت به شستشوی آبی و کاهش رطوبت باقی‌مانده روی قطعات است.
دستگاه تمیزکننده بخار فوری می‌تواند برای شستشوی انواع قطعات صنعتی، مکانیکی و برخی قطعات خودرو مورد استفاده قرار گیرد.
این روش برای چربی‌زدایی قطعات، تمیز کردن موتور و تجهیزات، فیلترها، قسمت‌های مکانیکی ماشین‌آلات و قسمت‌هایی که دسترسی به آن‌ها دشوار است کاربرد دارد.
نمونه‌هایی از کاربرد دستگاه بخار در قطعه شویی
دستگاه تمیزکننده بخار می‌تواند در مراکز صنعتی برای عملیات زیر مورد استفاده قرار گیرد:
- کف‌شویی با بخار
- چربی‌زدایی موتورها
- تمیز کردن فیلترها
- تمیز کردن برخی قسمت‌های تهویه
- حذف چربی و گریس باقی‌مانده روی قطعات
- تمیز کردن برخی تابلوها و تجهیزات الکتریکی با بخار بسیار خشک و با رعایت الزامات ایمنی
- چربی‌زدایی قسمت‌های مکانیکی ماشین‌آلات
- تمیز کردن پیچ و مهره و بولت‌های آلوده به گریس
- تمیز کردن قطعات و تجهیزات خودرو
نمونه کاربرد بخار برای چربی‌زدایی
در برخی عملیات صنعتی، از بخار داغ برای جدا کردن گریس و چربی از سطح قطعات استفاده می‌شود. برای مثال، تمیز کردن گریس روی پیچ و مهره‌ها و بولت‌های مورد استفاده در سازه‌ها و ساختمان‌ها یکی از کاربردهای بخار است.
همچنین می‌توان از بخار برای چربی‌زدایی قسمت‌های مختلف خودرو و تجهیزات مکانیکی استفاده کرد.
مزایای قطعه شویی با بخار
استفاده از بخار برای شستشوی قطعات در مقایسه با برخی روش‌های آبی و مکانیکی، مزایایی دارد:
- مصرف آب کمتر
- کاهش رطوبت باقی‌مانده روی قطعه
- کاهش نیاز به مواد شوینده در برخی کاربردها
- مناسب برای چربی‌زدایی و حذف گریس
- دسترسی مناسب به قسمت‌های مختلف قطعات
- سرعت بالای عملیات در بسیاری از کاربردها
- امکان تمیزکاری قطعات و تجهیزات در محل
- کاهش نیاز به خشک‌کن در برخی عملیات
- مناسب برای تمیز کردن قسمت‌هایی که دسترسی مکانیکی به آن‌ها دشوار است
حرارت بخار همچنین می‌تواند در شرایط مناسب به کاهش بار میکروبی روی سطوح کمک کند، اما قطعه شویی با بخار را نباید به‌صورت مطلق معادل استریل‌سازی دانست.
تمیز کردن چربی و گریس بولت ها (پیچ و مهره ها) با بخار داغ در سازه و ساختمان هتل در حال ساخت
تمیزکردن گریس روی بدنه خودرو با بخار
آیا قطعات الکترونیکی را می‌توان با بخار شست؟
در برخی موارد، استفاده از بخار بسیار خشک و کنترل‌شده برای تمیز کردن بعضی قطعات و تجهیزات دارای بخش‌های الکتریکی امکان‌پذیر است، اما نمی‌توان همه قطعات الکترونیکی را بدون محدودیت با بخار شست.
نوع قطعه، میزان حساسیت آن، درجه حفاظت، محل قرارگیری مدار، مقدار رطوبت بخار و روش اعمال بخار اهمیت زیادی دارد.
بنابراین برای تجهیزات الکترونیکی حساس، باید دستورالعمل سازنده و شرایط مجاز تمیزکاری بررسی شود و از ورود مستقیم رطوبت به بخش‌های حساس جلوگیری شود.
مراحل قطعه شویی با بخار
روش کار به نوع قطعه و دستگاه بستگی دارد، اما به طور کلی می‌توان مراحل زیر را در نظر گرفت:
۱. بررسی قطعه
ابتدا جنس قطعه، نوع آلودگی، میزان چربی و حساسیت قسمت‌های مختلف آن بررسی می‌شود.
۲. آماده‌سازی دستگاه
دستگاه بخار روشن شده و تا رسیدن به دما و فشار کاری مناسب صبر می‌شود.
۳. انتخاب نازل مناسب
با توجه به نوع قطعه و میزان آلودگی، نازل و لنس مناسب انتخاب می‌شود.
۴. اعمال بخار
بخار از طریق لنس روی قسمت‌های آلوده اعمال می‌شود. بهتر است لنس به صورت پیوسته حرکت داده شود و برای مدت طولانی روی یک نقطه ثابت قرار نگیرد.
حرارت بخار باعث نرم شدن چربی و آلودگی شده و فشار بخار به جدا شدن آن‌ها از سطح کمک می‌کند.
۵. جمع‌آوری آلودگی
پس از جدا شدن آلودگی، بسته به نوع قطعه و روش کار، می‌توان آلودگی‌های جداشده را با دستمال، مکنده یا تجهیزات مناسب جمع‌آوری کرد.
۶. بررسی نهایی و خشک شدن
در پایان قطعه بررسی می‌شود تا آلودگی باقی‌مانده مشخص شود. از آنجا که در این روش آب بسیار کمتری استفاده می‌شود، در بسیاری از موارد رطوبت باقی‌مانده نیز کمتر خواهد بود.
نکات مهم هنگام قطعه شویی با بخار
انتخاب روش قطعه شویی باید بر اساس جنس قطعه، نوع آلودگی و حساسیت آن انجام شود.
در قطعات فلزی باید به شرایط سطح، پوشش و احتمال خوردگی توجه شود. در قطعات دارای بخش‌های الکتریکی و الکترونیکی نیز باید از ورود مستقیم رطوبت به قسمت‌های حساس جلوگیری شود.
همچنین افزایش بیش از حد دما یا فشار همیشه به معنی شستشوی بهتر نیست و ممکن است به برخی قطعات، پوشش‌ها، آب‌بندی‌ها یا قسمت‌های حساس آسیب وارد کند.
به همین دلیل انتخاب دستگاه، فشار، دما، نازل و فاصله مناسب از سطح باید متناسب با نوع قطعه و آلودگی باشد.
برای چربی‌زدایی قطعات خودرو از چه روشی استفاده کنیم؟
قطعات چرب خودرو را می‌توان با روش‌های مختلفی تمیز کرد. انتخاب روش مناسب به نوع قطعه و میزان چربی بستگی دارد.
در بعضی موارد از شوینده‌ها و چربی‌زداهای مخصوص خودرو استفاده می‌شود. برای قطعاتی که امکان شستشوی آبی دارند، آب و شوینده نیز می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.
در مواردی که چربی و گریس زیاد است یا هدف کاهش مصرف آب و رطوبت است، بخارشوی صنعتی می‌تواند گزینه مناسبی باشد. حرارت و فشار بخار به نرم شدن و جدا شدن چربی کمک می‌کند و مقدار آب مصرفی نیز نسبت به شستشوی آبی کمتر است.
قبل از شستشو باید اطمینان حاصل شود که قطعه خاموش، سرد و برای روش انتخاب‌شده مناسب است و به قسمت‌های حساس یا الکتریکی آن آسیبی وارد نمی‌شود.
جمع‌بندی
قطعه شویی یکی از نیازهای مهم در کارخانه‌ها، کارگاه‌ها، تعمیرگاه‌ها و بسیاری از صنایع است. بسته به نوع قطعه، نوع آلودگی و ظرفیت تولید می‌توان از روش‌هایی مانند شستشوی سنتی، آب پرفشار، دستگاه قطعه شویی، غوطه‌وری، التراسونیک یا بخار استفاده کرد.
قطعه شویی با بخار به‌خصوص برای چربی‌زدایی، حذف گریس و تمیز کردن برخی قطعات و تجهیزات صنعتی می‌تواند روش مناسبی باشد. کاهش مصرف آب، کاهش رطوبت باقی‌مانده و امکان دسترسی به قسمت‌های مختلف قطعه از مهم‌ترین مزایای آن است.
با این حال، بخار برای همه قطعات و همه شرایط یکسان نیست و انتخاب روش مناسب باید بر اساس جنس قطعه، نوع آلودگی و حساسیت تجهیزات انجام شود.
